7 nguyên tắc sơ cấp cứu tại nơi làm việc giúp xử lý đúng trong tình huống khẩn cấp

Sơ cấp cứu không phải là cố gắng điều trị thay cho bác sĩ. Mục tiêu là bảo vệ tính mạng, hạn chế tổn thương tiến triển và duy trì tình trạng nạn nhân cho đến khi lực lượng y tế chuyên nghiệp tiếp nhận. Tài liệu huấn luyện sơ cứu, cấp cứu tại nơi làm việc ban hành kèm Quyết định 636/QĐ-BYT năm 2025 cũng nhấn mạnh các nguyên tắc về an toàn hiện trường, gọi hỗ trợ, đánh giá nhanh, xử trí theo thứ tự ưu tiên và chỉ vận chuyển nạn nhân khi cần thiết.

Trong bài viết này, Pháp luật lao động hệ thống hóa hướng dẫn chuyên môn thành 7 nguyên tắc sơ cấp cứu thực hành để người lao động, cán bộ HSE, quản lý nhà máy và đội ứng cứu dễ ghi nhớ. Bảy nguyên tắc này không phải một danh mục pháp lý nguyên văn, mà là cách trình bày thực hành dựa trên trình tự sơ cấp cứu của Bộ Y tế và nguyên tắc kiểm tra, gọi hỗ trợ, chăm sóc được các tổ chức sơ cứu quốc tế sử dụng.

Sơ cấp cứu tại nơi làm việc là gì và vì sao phải xử lý theo nguyên tắc

Mục tiêu của sơ cấp cứu ban đầu

Sơ cấp cứu tại nơi làm việc là những hành động hỗ trợ ban đầu được thực hiện ngay sau khi xảy ra tai nạn, thương tích hoặc vấn đề sức khỏe cấp tính. Bộ Y tế xác định hoạt động này nhằm trợ giúp nạn nhân ngay tại thời điểm xảy ra sự cố trước khi có điều kiện tiếp cận chăm sóc y tế chuyên nghiệp.

Vì sao thao tác sai có thể làm tình trạng nặng hơn

Tự ý kéo một người bị ngã cao đứng dậy, di chuyển người nghi chấn thương cột sống hoặc cho nạn nhân bất tỉnh uống nước đều có thể tạo thêm rủi ro. Một nguyên tắc quan trọng của sơ cấp cứu là chỉ di chuyển hoặc vận chuyển khi thực sự cần thiết và phải chú ý an toàn cho cả nạn nhân lẫn người thực hiện.

7 nguyên tắc sơ cấp cứu tại nơi làm việc cần ghi nhớ

Nguyên tắc 1: Bảo đảm an toàn hiện trường trước khi tiếp cận

Hãy quan sát toàn bộ khu vực trước khi chạm vào nạn nhân. Với tai nạn điện, nguồn điện phải được cô lập an toàn. Với hóa chất hoặc khí độc, người cứu cần tránh tiếp xúc trực tiếp và chỉ tiếp cận khi có phương tiện bảo vệ phù hợp. Với máy móc, phải bảo đảm thiết bị đã dừng và không thể khởi động ngoài ý muốn.

Tài liệu huấn luyện của Bộ Y tế nêu rõ nếu hiện trường không an toàn thì cần đưa nạn nhân ra khu vực an toàn trước khi tiến hành sơ cứu, nhưng việc di chuyển cũng phải được thực hiện theo kỹ thuật phù hợp.

Nguyên tắc 2: Kêu gọi hỗ trợ và kích hoạt hệ thống cấp cứu

Ngay khi xác định tình huống nghiêm trọng, hãy phân công cụ thể thay vì chỉ hô chung chung. Một người gọi 115, một người lấy túi sơ cứu hoặc thiết bị cần thiết, một người hướng dẫn xe cấp cứu vào hiện trường và những người còn lại hỗ trợ kiểm soát khu vực.

Tài liệu Bộ Y tế hướng dẫn gọi cấp cứu 115 để được tư vấn, cấp cứu và vận chuyển nạn nhân. Khi cần, người tại hiện trường có thể mở loa ngoài để nhận hướng dẫn trực tiếp trong khi tiếp tục hỗ trợ nạn nhân.

Nguyên tắc 3: Đánh giá nhanh tình trạng nạn nhân

Người sơ cứu cần nhanh chóng kiểm tra phản ứng của nạn nhân, quan sát hô hấp và nhận diện các dấu hiệu đe dọa tính mạng. Đừng để một vết thương nhỏ nhưng dễ nhìn thấy làm mất tập trung khỏi vấn đề nghiêm trọng hơn như tắc đường thở, ngừng thở, ngừng tuần hoàn hoặc chảy máu lớn.

Nếu nạn nhân còn thở nhưng bất tỉnh, hướng dẫn của Bộ Y tế đề cập việc đặt tư thế nằm nghiêng an toàn trong trường hợp phù hợp. Tuy nhiên, nếu nghi ngờ chấn thương cột sống cổ thì việc thay đổi tư thế cần đặc biệt thận trọng.

Nguyên tắc 4: Xử lý theo thứ tự ưu tiên đe dọa tính mạng

Trong sơ cấp cứu, không phải tổn thương nào cũng có mức ưu tiên giống nhau. Các vấn đề về đường thở, hô hấp và tuần hoàn có thể đe dọa tính mạng nhanh hơn nhiều thương tích bên ngoài. Vì vậy, việc đánh giá và xử trí nên được thực hiện theo trình tự ABCDE hoặc theo hướng dẫn phù hợp với tình huống cụ thể.

Đối với trường hợp ngừng tuần hoàn, tài liệu huấn luyện của Bộ Y tế hướng dẫn chuyển sang trình tự CAB, ưu tiên ép tim ngoài lồng ngực trước rồi xử lý đường thở và hô hấp.

Nguyên tắc 5: Chỉ thực hiện kỹ thuật phù hợp với tình trạng và năng lực

Sơ cấp cứu hiệu quả không đồng nghĩa với thực hiện càng nhiều thao tác càng tốt. Người cứu nên áp dụng những kỹ thuật đã được huấn luyện và làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế khi tình huống vượt quá khả năng. American Red Cross cũng đặt việc kiểm tra hiện trường và nạn nhân, gọi hệ thống cấp cứu rồi chăm sóc phù hợp làm trình tự hành động cốt lõi.

Không nên tự ý cho nạn nhân bất tỉnh ăn uống, sử dụng thuốc không rõ chỉ định hoặc thực hiện các thủ thuật chuyên môn mà người cứu chưa được đào tạo.

Nguyên tắc 6: Không di chuyển nạn nhân khi chưa thực sự cần thiết

Nếu hiện trường đã an toàn, nên hạn chế di chuyển nạn nhân bị chấn thương nặng cho đến khi đánh giá được tình trạng. Đặc biệt với tai nạn ngã cao, vật đè hoặc chấn thương vùng đầu, cổ và lưng, cần nghĩ đến khả năng tổn thương cột sống.

Việc di chuyển trở nên cần thiết khi nạn nhân vẫn đang ở trong vùng cháy, nguy cơ nổ, nhiễm khí độc hoặc một mối nguy khác tiếp tục đe dọa tính mạng. Bộ Y tế xác định nguyên tắc chung là chỉ di chuyển hoặc vận chuyển nạn nhân khi thực sự cần thiết và phải bảo đảm an toàn trong quá trình thực hiện.

Nguyên tắc 7: Theo dõi liên tục và bàn giao đầy đủ cho nhân viên y tế

Sau khi thực hiện sơ cấp cứu, người cứu vẫn cần theo dõi ý thức, hô hấp, tuần hoàn, chảy máu và các thay đổi bất thường cho đến khi lực lượng chuyên môn tiếp nhận. Tình trạng nạn nhân có thể thay đổi nhanh nên không nên coi việc băng bó xong là kết thúc nhiệm vụ.

Khi bàn giao, hãy cung cấp ngắn gọn thời điểm xảy ra tai nạn, cơ chế chấn thương, tình trạng ban đầu, diễn biến sau đó và những biện pháp đã thực hiện. Tài liệu huấn luyện của Bộ Y tế nêu trách nhiệm của người cấp cứu tại chỗ tiếp tục cho đến khi nạn nhân được chuyển tới cơ sở y tế hoặc người chăm sóc thích hợp và yêu cầu cung cấp thông tin về các cấp cứu đã thực hiện.

Doanh nghiệp có thể in bảng 7 nguyên tắc trên và đặt tại phòng HSE, khu vực sơ cứu hoặc bảng an toàn. Tuy nhiên, bảng hướng dẫn chỉ hỗ trợ ghi nhớ và không thay thế huấn luyện thực hành.

Quy trình ABCDE trong sơ cấp cứu tại nơi làm việc

ABCDE là cách tiếp cận có hệ thống giúp người sơ cứu không bỏ sót những vấn đề đe dọa tính mạng. Theo tài liệu huấn luyện của Bộ Y tế, sau khi bảo đảm hiện trường an toàn, gọi hỗ trợ và đánh giá nhanh, người thực hiện tiến hành sơ cấp cứu theo quy trình ưu tiên ABCDE.

A: Kiểm soát đường thở

A là Airway, tức đường thở. Người cứu cần xác định đường thở có thông thoáng hay không và phát hiện các yếu tố có thể gây tắc nghẽn. Nếu nạn nhân có dị vật nhìn thấy rõ và người cứu được huấn luyện cách xử trí, cần áp dụng kỹ thuật phù hợp.

B: Đánh giá hô hấp

B là Breathing, tức hô hấp. Quan sát chuyển động lồng ngực, nghe và cảm nhận hơi thở để xác định nạn nhân có đang thở bình thường không. Thở ngáp hoặc hô hấp bất thường ở người bất tỉnh là dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp.

C: Đánh giá tuần hoàn và chảy máu

C là Circulation, tức tuần hoàn. Người sơ cứu cần tìm dấu hiệu chảy máu nghiêm trọng và kiểm soát càng sớm càng tốt bằng kỹ thuật đã được huấn luyện. Nếu xác định ngừng tuần hoàn, cần chuyển sang hồi sinh tim phổi theo trình tự phù hợp.

D: Đánh giá ý thức và thần kinh

D là Disability. Hãy theo dõi khả năng đáp ứng, thay đổi ý thức và các biểu hiện thần kinh bất thường. Việc nạn nhân từ tỉnh táo chuyển sang lơ mơ hoặc không đáp ứng là dấu hiệu quan trọng phải báo ngay cho lực lượng cấp cứu.

E: Kiểm tra toàn thân và bảo vệ nạn nhân

E là Exposure hoặc Environment. Người cứu kiểm tra các tổn thương khác nhưng vẫn chú ý giữ kín đáo và tránh để nạn nhân bị lạnh. Tài liệu Bộ Y tế lưu ý việc bộc lộ cơ thể để kiểm tra phải nhanh và sau đó cần che phủ lại, nhất là trong điều kiện lạnh.

Xem thêm: American Red Cross – First Aid Steps

Cách sơ cấp cứu một số tai nạn thường gặp tại nơi làm việc

Chảy máu và vết thương

Ưu tiên đầu tiên là đánh giá mức độ chảy máu và dùng vật liệu phù hợp để kiểm soát chảy máu theo kỹ thuật đã được huấn luyện. Người cứu nên sử dụng găng tay hoặc phương tiện bảo vệ nhằm hạn chế tiếp xúc với máu và dịch cơ thể. Nếu chảy máu nhiều, khó kiểm soát, nạn nhân có biểu hiện lơ mơ hoặc tình trạng xấu đi, cần kích hoạt hỗ trợ y tế khẩn cấp.

Gãy xương và nghi chấn thương cột sống

Không cố nắn xương về vị trí bình thường. Hạn chế di chuyển vùng bị thương, hỗ trợ cố định bằng dụng cụ phù hợp và theo dõi tuần hoàn phía dưới vị trí tổn thương nếu đã được huấn luyện. Với tai nạn ngã cao hoặc chấn thương đầu, cổ, lưng, cần thận trọng với khả năng tổn thương cột sống. Bộ Y tế cũng lưu ý các trường hợp chấn thương từ vai trở lên cần được xem xét về nguy cơ chấn thương cột sống cổ.

Điện giật

Không chạm trực tiếp vào nạn nhân khi nguồn điện chưa được cô lập an toàn. Sau khi bảo đảm an toàn điện, đánh giá ý thức, hô hấp và tuần hoàn. Điện giật có thể gây ngừng tim, ngừng thở hoặc bỏng nên những trường hợp nghiêm trọng cần được đánh giá y tế ngay cả khi tổn thương bên ngoài không lớn.

Tiếp xúc hóa chất hoặc khí độc

Người cứu phải ưu tiên bảo vệ bản thân bằng phương tiện phù hợp và không đi vào khu vực có khí độc khi chưa đủ điều kiện an toàn. Với nơi làm việc sử dụng hóa chất nguy hiểm, tài liệu Bộ Y tế nêu yêu cầu có phiếu an toàn hóa chất bằng tiếng Việt và hướng dẫn sơ cấp cứu đặt ở vị trí dễ tiếp cận gần túi sơ cứu. Đối với hóa chất ăn mòn hoặc độc hại, cơ sở còn phải xem xét phương tiện rửa mắt và tắm khẩn cấp theo quy định áp dụng.

Nạn nhân bất tỉnh

Kiểm tra phản ứng và hô hấp ngay. Nếu nạn nhân không thở bình thường hoặc có dấu hiệu ngừng tuần hoàn, cần gọi hỗ trợ khẩn cấp và tiến hành CPR theo kỹ năng được huấn luyện. Nếu nạn nhân còn thở nhưng bất tỉnh, tư thế hồi phục có thể được sử dụng trong trường hợp phù hợp, ngoại trừ những tình huống cần đặc biệt lưu ý nguy cơ chấn thương cột sống.

Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì để sơ cấp cứu hiệu quả

Bố trí lực lượng sơ cứu phù hợp

Sơ cấp cứu không nên phụ thuộc vào một cá nhân duy nhất. Doanh nghiệp cần xem xét loại hình sản xuất, yếu tố nguy hiểm, số lao động, số ca làm việc, khoảng cách đến cơ sở y tế và lịch sử tai nạn để tổ chức lực lượng phù hợp. Tài liệu huấn luyện Bộ Y tế cũng nhấn mạnh mỗi ca làm việc hoặc nhóm làm việc lưu động cần có người hoặc lực lượng chịu trách nhiệm sơ cứu, cấp cứu.

Đối với cơ sở có công việc thuộc danh mục yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, vệ sinh lao động, tài liệu dẫn quy định bố trí ít nhất một người làm công tác sơ cứu khi có dưới 100 lao động và bổ sung theo quy mô. Với các cơ sở sản xuất kinh doanh khác, mốc bố trí được tính theo quy mô lao động khác. Doanh nghiệp nên đối chiếu trực tiếp Thông tư 19/2016/TT-BYT và các văn bản đang có hiệu lực khi xây dựng phương án.

Trang bị túi sơ cứu dễ tiếp cận

Túi hoặc tủ sơ cứu phải dễ nhận biết, dễ lấy và được kiểm tra thường xuyên. Tài liệu Bộ Y tế nêu túi sơ cứu nên bền chắc, có ký hiệu nhận biết và nếu sử dụng tủ sơ cứu thì không nên khóa tủ. Người lao động cũng cần được thông báo rõ vị trí các túi và dụng cụ sơ cứu.

Các túi cần được kiểm tra và bổ sung vật tư định kỳ. Danh mục chi tiết bao gồm nhiều loại băng, gạc, găng tay, dụng cụ, nước muối sinh lý, phương tiện bảo vệ và nẹp theo yêu cầu tương ứng

Checklist sơ cấp cứu và câu hỏi thường gặp

Sơ cấp cứu tại nơi làm việc là gì

Sơ cấp cứu là hoạt động trợ giúp ban đầu khi người lao động bị tai nạn, thương tích hoặc gặp vấn đề sức khỏe cấp tính. Mục tiêu là hỗ trợ duy trì tính mạng và hạn chế tình trạng xấu thêm trong thời gian chờ chăm sóc y tế chuyên nghiệp. Đây không phải là hoạt động thay thế chẩn đoán hoặc điều trị tại cơ sở y tế.

Khi nào cần gọi cấp cứu 115

Nên gọi hỗ trợ y tế khẩn cấp khi nạn nhân bất tỉnh, không thở bình thường, nghi ngừng tuần hoàn, chảy máu nghiêm trọng, chấn thương nặng, bỏng lớn, điện giật nghiêm trọng, ngộ độc hoặc có diễn biến nhanh theo chiều hướng xấu. Tài liệu Bộ Y tế hướng dẫn gọi 115 để nhận tư vấn, cấp cứu và hỗ trợ vận chuyển. Trong khi chờ, người tại hiện trường tiếp tục sơ cứu theo khả năng và hướng dẫn nhận được.

Người chưa được huấn luyện có nên sơ cấp cứu không

Người chưa được đào tạo vẫn có thể thực hiện những hành động an toàn như gọi hỗ trợ, báo 115, kiểm soát hiện trường và làm theo hướng dẫn của nhân viên điều phối. Không nên thực hiện kỹ thuật phức tạp mà bản thân không biết rõ. Cách tốt nhất là doanh nghiệp tổ chức huấn luyện để người lao động có kỹ năng trước khi tình huống thật xảy ra.

Doanh nghiệp có phải bố trí túi sơ cứu không

Có. Thông tư 19/2016/TT-BYT quy định về quản lý vệ sinh lao động và sức khỏe người lao động, trong đó có yêu cầu tổ chức lực lượng, trang thiết bị và phương tiện sơ cứu, cấp cứu tại cơ sở lao động. Tài liệu huấn luyện Bộ Y tế năm 2025 cũng tổng hợp yêu cầu về vị trí, quy mô và nội dung túi sơ cứu.

Kết luận: Sơ cấp cứu tốt bắt đầu từ sự bình tĩnh và đúng thứ tự, không phải từ việc cố gắng thực hiện thật nhiều thao tác. Hãy nhớ 7 điểm cốt lõi: an toàn hiện trường, gọi hỗ trợ, đánh giá nhanh, ưu tiên nguy cơ đe dọa tính mạng, thực hiện đúng kỹ thuật, hạn chế di chuyển và theo dõi đến khi bàn giao. Đối với doanh nghiệp, trang bị túi sơ cứu chỉ là bước đầu; lực lượng được huấn luyện và khả năng phối hợp trong tình huống thật mới quyết định hiệu quả của hệ thống ứng cứu.

Pháp luật lao động khuyến nghị doanh nghiệp định kỳ rà soát phương án sơ cấp cứu theo nguy cơ tại từng khu vực sản xuất và tổ chức diễn tập để người lao động biết chính xác phải làm gì khi sự cố xảy ra.