An toàn bức xạ tại nơi làm việc: 7 nhóm yêu cầu pháp lý năm 2026

An toàn bức xạ tại nơi làm việc cần được bảo đảm bằng việc kiểm soát thiết bị, khu vực làm việc và chiếu xạ nghề nghiệp. Cơ sở phải tổ chức các biện pháp bảo vệ phù hợp; nhân viên bức xạ phải tuân thủ nội quy, sử dụng phương tiện bảo hộ và liều kế đúng hướng dẫn.

Bài viết giải thích 7 nhóm yêu cầu pháp lý liên quan trực tiếp đến cơ sở và người lao động. Phạm vi là công việc có bức xạ ion hóa, chẳng hạn sử dụng thiết bị X-quang hoặc nguồn phóng xạ; không đồng nhất với mọi loại bức xạ từ thiết bị điện, điện tử thông thường.

Quy định an toàn bức xạ áp dụng cho ai?

Cần xác định loại thiết bị, nguồn và công việc thực tế trước khi áp dụng yêu cầu. Máy phát tia X tạo bức xạ bằng thiết bị, còn nguồn phóng xạ có đặc điểm quản lý riêng. Không áp dụng cùng một bộ hồ sơ, phương tiện bảo hộ hoặc chu kỳ kiểm tra cho mọi cơ sở.

Để tham khảo cách nhận diện mối nguy và lựa chọn biện pháp kiểm soát tại nơi làm việc, xem hướng dẫn đánh giá rủi ro lao động. Đây là hướng dẫn quản lý chung; các yêu cầu chuyên ngành về bức xạ vẫn phải được đối chiếu riêng.

Căn cứ chính gồm Luật Năng lượng nguyên tử 94/2025/QH15, Nghị định 332/2025/NĐ-CP và Thông tư 59/2025/TT-BKHCN. Riêng thủ tục, thẩm quyền phải đối chiếu thêm quy định phân cấp hiện hành, trong đó có Nghị quyết 20/2026/NQ-CP. Bài này tập trung vào nghĩa vụ bảo đảm an toàn bức xạ trong quá trình làm việc, không hướng dẫn chi tiết hồ sơ xin phép.

7 nhóm yêu cầu về an toàn bức xạ tại nơi làm việc

1. Xác định đúng phạm vi khai báo và giấy phép

Khoản 1 Điều 22 Nghị định 332/2025/NĐ-CP quy định yêu cầu giấy phép đối với công việc bức xạ và các trường hợp ngoại lệ. Cơ sở cần xác định nghĩa vụ theo loại công việc, thông số thiết bị, nguồn và quy chuẩn miễn trừ áp dụng. Không suy từ việc được miễn một thủ tục rằng được miễn mọi nghĩa vụ bảo đảm an toàn bức xạ. đối chiếu thiết bị, địa điểm, phạm vi hoạt động thực tế với giấy phép và hồ sơ đang quản lý. Khi có thay đổi, xác định thủ tục tương ứng trước khi triển khai; không dùng giấy phép của thiết bị hoặc địa điểm khác thay thế.

2. Bố trí nhân sự và đào tạo an toàn bức xạ phù hợp

Đối với thiết bị thuộc Điều 24 Nghị định 332/2025/NĐ-CP, người phụ trách an toàn bức xạ phải có Chứng chỉ nhân viên bức xạ; yêu cầu với người trực tiếp làm việc phụ thuộc vị trí. Cần phân biệt chứng chỉ này với Giấy chứng nhận đào tạo an toàn bức xạ.

Điều 6 Thông tư 59/2025/TT-BKHCN quy định hai nghĩa vụ riêng: cập nhật kiến thức chuyên sâu ít nhất một lần trong ba năm qua tổ chức có đăng ký dịch vụ đào tạo phù hợp; đồng thời huấn luyện hằng năm về nội quy, quy định an toàn, ứng phó sự cố hoặc thông tin mới. Không gộp hai mốc thành một chu kỳ đào tạo.

3. Kiểm soát khu vực và duy trì nội quy an toàn bức xạ

Theo Điều 9 Thông tư 59/2025/TT-BKHCN, cơ sở phải xác định, niêm yết phạm vi khu vực kiểm soát và khu vực giám sát, quy định người được ra vào, bố trí biển báo, rào cản và biện pháp quản lý phù hợp. Biện pháp tiếp cận nguồn phải đáp ứng loại nguồn, thiết bị đang sử dụng.

Điều 12 yêu cầu có nội quy và quy trình phù hợp, trong đó nêu cách sử dụng phương tiện bảo hộ, liều kế và trách nhiệm báo bất thường. Cần hướng dẫn nhân viên thực hiện quy trình ứng phó của cơ sở; không tự thao tác với nguồn khi chưa được giao nhiệm vụ và huấn luyện.

4. Trang bị phương tiện bảo hộ bảo đảm an toàn bức xạ

Điều 11 Thông tư 59/2025/TT-BKHCN quy định phương tiện bảo hộ tương ứng với loại công việc. Chẳng hạn, nhân viên vận hành X-quang di động và người làm việc có khả năng nhiễm bẩn phóng xạ cần các trang bị khác nhau. Không coi một loại áo hoặc găng tay là đủ cho mọi nguy cơ.

Cơ sở phải hướng dẫn sử dụng, kiểm tra, bảo quản và bảo dưỡng phương tiện theo quy định; nhân viên phải dùng đúng chỉ dẫn. Xem thêm về trách nhiệm cấp phát trong bài người lao động có phải tự mua thiết bị bảo hộ không.

5. Phân biệt kiểm định, hiệu chuẩn và kiểm xạ

Đây là ba hoạt động khác nhau, cần theo dõi riêng hồ sơ và thời điểm thực hiện:

• Kiểm định: áp dụng với thiết bị thuộc danh mục; đối chiếu Điều 8 và Phụ lục II Nghị định 332/2025/NĐ-CP về thời điểm, tần suất.
• Hiệu chuẩn: áp dụng với thiết bị ghi đo bức xạ trước sử dụng, định kỳ và sau sửa chữa ảnh hưởng đặc trưng kỹ thuật, độ chính xác; lưu ý ngoại lệ khi chứng nhận của nhà sản xuất còn hiệu lực tại khoản 2 Điều 8.
• Kiểm xạ: đánh giá khu vực làm việc theo Điều 13 Thông tư 59/2025/TT-BKHCN. Việc đo phải có hệ thống, định kỳ phù hợp với công việc; kết quả phải lưu và thông báo cho nhân viên bức xạ, người quản lý trực tiếp.

Không lấy kết quả kiểm xạ phòng thay cho chứng nhận kiểm định máy, hoặc dùng chứng nhận hiệu chuẩn thiết bị đo để kết luận toàn bộ nơi làm việc đã an toàn.

6. Trang bị liều kế và theo dõi chiếu xạ nghề nghiệp

Điều 14 Thông tư 59/2025/TT-BKHCN yêu cầu trang bị liều kế cá nhân cho nhân viên làm việc trong khu vực kiểm soát, khu vực giám sát và sử dụng dịch vụ đo liều tại cơ sở có đăng ký phù hợp. Cơ sở phải thông báo kết quả đo, lập và quản lý hồ sơ liều.

Nhân viên phải dùng liều kế đúng hướng dẫn và báo ngay người phụ trách khi liều kế bị mất, hỏng, nhiễm bẩn phóng xạ hoặc rơi vào trường xạ. Không tự suy đoán mức liều từ cảm giác cơ thể. Trường hợp có chiếu xạ trong hoặc công việc cần nhiều liều kế, phải thực hiện yêu cầu đánh giá tương ứng tại Điều 14.

7. Khám sức khỏe và lưu hồ sơ nhân viên

Điều 15 Thông tư 59/2025/TT-BKHCN quy định khám khi mới tuyển dụng, định kỳ hằng năm và khi chấm dứt công việc liên quan tới bức xạ. Đồng thời, khoản 1 Điều 21 Luật An toàn, vệ sinh lao động quy định người làm nghề, công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm hoặc đặc biệt nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm; người khuyết tật, chưa thành niên, cao tuổi được khám ít nhất 06 tháng một lần.

Vì vậy, phải xác định đúng nghề, công việc và đối tượng để áp dụng chu kỳ; không mặc định một năm một lần cho mọi nhân viên. Theo khoản 2 Điều 21, người tiếp xúc yếu tố có nguy cơ gây bệnh nghề nghiệp còn phải được khám phát hiện bệnh nghề nghiệp.

Khoản 4 Điều 16 Thông tư 59/2025/TT-BKHCN yêu cầu lưu hồ sơ sức khỏe và hồ sơ liều trong 30 năm kể từ khi nhân viên không còn làm công việc bức xạ. Mốc này không phải thời hạn chung cho tất cả loại giấy tờ của cơ sở.

Về bước tiếp theo khi nghi ngờ hoặc được chẩn đoán bệnh liên quan đến công việc, người lao động có thể tham khảo bài quyền lợi khi phát hiện bệnh nghề nghiệp.

Bảng tự rà soát an toàn bức xạ tại cơ sở

Bảng dưới đây là gợi ý quản lý an toàn bức xạ, không thay thế thành phần hồ sơ pháp lý của từng thủ tục.

Câu hỏi thường gặp

Làm việc ở nhiều cơ sở có dùng chung một liều kế không?

Khoản 4 Điều 14 Thông tư 59/2025/TT-BKHCN yêu cầu mỗi cơ sở trang bị liều kế để theo dõi phần công việc thực hiện tại cơ sở mình. Nhân viên phải bảo đảm tổng liều nghề nghiệp từ tất cả nơi làm việc không vượt giới hạn quy định.

Người lao động cần làm gì khi phát hiện dấu hiệu mất an toàn bức xạ?

Báo kịp thời cho người phụ trách và thực hiện nội quy, quy trình của cơ sở theo Điều 7, Điều 12 Thông tư 59/2025/TT-BKHCN. Không tự khắc phục bằng cách mở thiết bị, tiếp cận hoặc di chuyển nguồn khi chưa được giao nhiệm vụ và hướng dẫn.

Căn cứ pháp lý tham khảo

• Luật Năng lượng nguyên tử 94/2025/QH15.
• Nghị định 332/2025/NĐ-CP: Điều 8, Điều 22, Điều 24, Phụ lục II.
• Thông tư 59/2025/TT-BKHCN: Điều 6, Điều 7, Điều 9, Điều 11 đến Điều 16.
• Nghị quyết 20/2026/NQ-CP: đối chiếu khi thực hiện thủ tục, xác định thẩm quyền.
• Luật An toàn, vệ sinh lao động 84/2015/QH13: Điều 21.