Người lao động là gì? Dấu hiệu, quyền và nghĩa vụ cơ bản

Người lao động? Theo khoản 1 Điều 3 Bộ luật Lao động, đây là người làm việc cho người sử dụng lao động theo thỏa thuận, được trả lương và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của người sử dụng lao động. Độ tuổi lao động tối thiểu thông thường là đủ 15 tuổi, trừ các trường hợp được quy định riêng tại Mục 1 Chương XI.

Văn bản hợp nhất 18/VBHN-VPQH về Bộ luật Lao động, đặc biệt các Điều 3, 5, 13 và quy định về lao động chưa thành niên.

Người lao động là gì theo Bộ luật Lao động?

Khái niệm này xác định một bên của quan hệ lao động: cá nhân nhận làm việc theo thỏa thuận, nhận lương và chịu sự quản lý của bên sử dụng lao động. Người sử dụng lao động có thể là doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức, hợp tác xã, hộ gia đình hoặc cá nhân đáp ứng điều kiện luật định; vì vậy, người lao động không chỉ là người làm trong công ty.

Ví dụ, nhân viên bán hàng làm theo ca, nhận lương và chịu phân công của cửa hàng có thể là người lao động dù nơi làm việc không tổ chức dưới hình thức công ty. Ngược lại, chỉ nhận một khoản tiền từ khách hàng chưa đủ để xác định quan hệ lao động.

Cần hiểu định nghĩa trong đúng phạm vi văn bản đang áp dụng. Thuật ngữ “người lao động” trong pháp luật về việc làm hoặc chính sách khác có thể được xác định theo phạm vi riêng; không nên dùng một định nghĩa để kết luận mọi chế độ.

Ba dấu hiệu nhận diện quan hệ lao động

Khi xem xét người lao động là gì trong một trường hợp cụ thể, cần kiểm tra đồng thời nội dung thỏa thuận và cách công việc được thực hiện:

Khoản 1 Điều 13 Bộ luật Lao động quy định: thỏa thuận mang tên khác nhưng có nội dung về việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên thì được coi là hợp đồng lao động. Không thể loại trừ nghĩa vụ chỉ bằng cách đổi tên hợp đồng. Để hiểu rõ thỏa thuận này.

Lịch làm cố định, trả tiền hằng tháng hoặc báo cáo tiến độ là những thông tin để đánh giá, không phải từng tiêu chí riêng lẻ tự động quyết định kết quả. Khi có tranh chấp, cần xem xét tổng thể hồ sơ và cách hai bên thực hiện thỏa thuận.

Phân biệt người lao động với người làm việc độc lập

Khoản 6 Điều 3 Bộ luật Lao động xác định người làm việc không có quan hệ lao động là người làm việc không trên cơ sở thuê mướn bằng hợp đồng lao động. Bảng sau dùng người cung cấp dịch vụ độc lập làm ví dụ so sánh; không đại diện cho mọi trường hợp không có quan hệ lao động.

Cộng tác viên, freelancer có thể là người lao động không?

Có, nếu thỏa thuận và thực tế thực hiện đáp ứng các dấu hiệu của hợp đồng lao động. “Cộng tác viên”, “freelancer” hoặc “nhận khoán” là tên gọi cần được đối chiếu với bản chất quan hệ.

• Ví dụ giả định 1: cộng tác viên nội dung làm theo ca, nhận nhiệm vụ hằng ngày, chịu kiểm soát quá trình làm việc và nhận khoản trả định kỳ. Cần đối chiếu các dấu hiệu của hợp đồng lao động, thay vì chỉ căn cứ tiêu đề hợp đồng.
• Ví dụ giả định 2: người thiết kế nhận một bộ nhận diện, tự tổ chức công việc và bàn giao theo mốc nghiệm thu. Quan hệ có thể mang tính dịch vụ độc lập; vẫn phải xem toàn bộ điều kiện thực tế.

Không mặc định làm trực tuyến hoặc làm tại nhà sẽ nằm ngoài quan hệ lao động. Địa điểm và cách giao tiếp không thay thế việc kiểm tra các dấu hiệu trên.

Người lao động phải đủ bao nhiêu tuổi?

Độ tuổi tối thiểu thông thường là đủ 15 tuổi. Người chưa đủ 18 tuổi là lao động chưa thành niên, phải tuân thủ các điều kiện bảo vệ riêng; không được áp dụng toàn bộ chế độ như với người trưởng thành.

• Từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi: phải kiểm tra công việc, nơi làm việc, thời giờ và điều kiện giao kết hợp đồng theo quy định dành cho lao động chưa thành niên.
• Từ đủ 13 đến chưa đủ 15 tuổi: chỉ được làm công việc nhẹ thuộc danh mục có thẩm quyền ban hành, đồng thời đáp ứng điều kiện tại Điều 145 và các quy định liên quan.
• Chưa đủ 13 tuổi: chỉ được sử dụng trong công việc nghệ thuật, thể dục, thể thao theo điều kiện đặc biệt tại khoản 3 Điều 145; không ảnh hưởng sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách và phải có sự đồng ý của cơ quan chuyên môn về lao động thuộc UBND cấp tỉnh.

Độ tuổi không phải điều kiện duy nhất. Trước khi sử dụng lao động chưa thành niên, cần đối chiếu Điều 143–147 Bộ luật Lao động và danh mục công việc, nơi làm việc tương ứng.

Quyền và nghĩa vụ cơ bản của người lao động

Điều 5 Bộ luật Lao động là căn cứ chính về quyền và nghĩa vụ. Bảng dưới đây tóm tắt theo nhóm để tra cứu, không thay thế toàn bộ quy định và điều kiện áp dụng của từng quyền.

Nhận diện là người lao động không có nghĩa mọi chế độ bảo hiểm, trợ cấp hoặc nghỉ có hưởng lương đều áp dụng giống nhau. Mỗi quyền lợi còn phụ thuộc đối tượng, thời gian làm việc và điều kiện của pháp luật tương ứng.

Khi chuẩn bị nhận việc, xem 5 quy định cần kiểm tra trong quá trình tìm việc làm. Với vấn đề thu nhập, có thể đọc riêng về lương thử việc và cách tính tiền được nhận.

Câu hỏi thường gặp về khái niệm người lao động

Không có hợp đồng bằng văn bản có phải là người lao động không?

Có thể có quan hệ lao động dù chưa có văn bản mang tên hợp đồng lao động. Cần xem nội dung thỏa thuận, việc trả công và thực tế quản lý công việc. Trong trường hợp luật yêu cầu văn bản, người sử dụng lao động vẫn phải thực hiện đúng hình thức; việc không lập văn bản không tự động làm mất bản chất quan hệ. Xem hướng dẫn giao kết hợp đồng lao động đúng luật để kiểm tra hình thức và người có thẩm quyền ký.

Làm bán thời gian có được coi là người lao động không?

Có, nếu đáp ứng dấu hiệu của quan hệ lao động. Điều 32 quy định về làm việc không trọn thời gian; không được chỉ dựa vào số giờ ít hơn để coi người làm việc là bên cung cấp dịch vụ độc lập.

Người làm tự do có phải là người lao động không?

Cần xác định đang dùng thuật ngữ theo văn bản nào. Trong phạm vi bài này, người cung cấp dịch vụ độc lập thực sự không được đồng nhất với người làm việc theo hợp đồng lao động. Nếu chỉ mang tên “làm tự do” nhưng đáp ứng Điều 13 thì phải đánh giá theo bản chất quan hệ lao động.

Người lao động có được ký hợp đồng với nhiều nơi không?

Điều 19 cho phép giao kết nhiều hợp đồng lao động với nhiều người sử dụng lao động nhưng phải bảo đảm thực hiện đầy đủ nội dung đã giao kết. Việc tham gia bảo hiểm được xác định theo pháp luật tương ứng.

Cần giữ tài liệu gì để chứng minh quan hệ lao động?

Nên lưu thỏa thuận, email hoặc tin nhắn nhận việc, phân công nhiệm vụ, bảng chấm công, bảng lương, chứng từ thanh toán và tài liệu quản lý công việc. Mỗi tài liệu là một phần của hồ sơ; không có một loại chứng từ duy nhất quyết định mọi trường hợp. Khi rà soát thỏa thuận đã ký, có thể đối chiếu các nội dung chủ yếu của hợp đồng lao động.

Nếu cần xác định người lao động là gì trong hồ sơ cụ thể, hãy đối chiếu Điều 3, Điều 13 và thực tế làm việc. Bạn có thể liên hệ Công ty Luật TNHH T.N để được hướng dẫn theo tình huống và tài liệu hiện có.