Đánh giá rủi ro lao động: Quy định, thời điểm và 7 bước thực hiện

Đánh giá rủi ro lao động là quá trình nhận diện yếu tố nguy hiểm, yếu tố có hại, phân tích khả năng xảy ra và hậu quả để lựa chọn biện pháp phòng ngừa tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp. Thuật ngữ pháp lý là “đánh giá nguy cơ rủi ro về an toàn, vệ sinh lao động”.

Theo Điều 77 Luật An toàn, vệ sinh lao động, người sử dụng lao động phải tổ chức đánh giá và hướng dẫn người lao động tự đánh giá trước khi làm việc, thường xuyên trong quá trình lao động hoặc khi cần thiết. Bài viết tập trung vào nghĩa vụ này, thời điểm thực hiện và cách triển khai tại cơ sở sản xuất, kinh doanh.

Đánh giá rủi ro lao động là gì?

Phân biệt mối nguy và rủi ro trong lao động

Mối nguy là nguồn, tình huống, hành vi hoặc điều kiện có khả năng gây tổn thương, bệnh tật hay thiệt hại. Ví dụ gồm bộ phận máy chuyển động, điện hở, hóa chất ăn mòn, tiếng ồn cao, làm việc trên cao, nâng hạ vật nặng hoặc lối đi trơn trượt.

Rủi ro được xem xét qua khả năng xảy ra và mức độ hậu quả của mối nguy trong điều kiện làm việc thực tế. Cùng một mối nguy có thể có mức rủi ro khác nhau tùy tần suất tiếp xúc, số người bị ảnh hưởng và biện pháp bảo vệ đang có.

Căn cứ pháp lý về đánh giá rủi ro lao động

Điều 77 Luật An toàn, vệ sinh lao động 84/2015/QH13 quy định trách nhiệm tổ chức đánh giá, hướng dẫn người lao động tự đánh giá và yêu cầu áp dụng bắt buộc, đưa vào nội quy, quy trình làm việc đối với ngành, nghề nguy cơ cao.

Điều 3–8 Thông tư 07/2016/TT-BLĐTBXH hướng dẫn thời điểm, trình tự, lập kế hoạch, triển khai, tổng hợp kết quả, hướng dẫn người lao động và danh mục 11 nhóm ngành, nghề nguy cơ cao. Cần phân biệt đánh giá rủi ro với hoạt động tự kiểm tra tại Điều 9.

Thông tin từ khảo sát hiện trường, ý kiến người lao động, hồ sơ tai nạn, sự cố, quan trắc môi trường và kết quả khám sức khỏe là đầu vào phục vụ nhận diện mối nguy theo Điều 5 Thông tư này.

Đối tượng và thời điểm thực hiện đánh giá rủi ro

Các thời điểm cần thực hiện đánh giá rủi ro

Đối với cơ sở thuộc nhóm ngành quy định tại Điều 8 Thông tư 07/2016/TT-BLĐTBXH, theo khoản 2 Điều 3 Thông tư này, việc đánh giá nguy cơ rủi ro được thực hiện lần đầu khi bắt đầu hoạt động sản xuất, kinh doanh; đánh giá rủi ro định kỳ ít nhất một lần trong một năm, trừ trường hợp pháp luật chuyên ngành có quy định khác; và đánh giá rủi ro bổ sung khi thay đổi nguyên vật liệu, công nghệ, tổ chức sản xuất hoặc khi xảy ra tai nạn lao động, sự cố kỹ thuật gây mất an toàn, vệ sinh lao động nghiêm trọng.

Về thực hành, nên rà soát thêm khi xuất hiện tình huống suýt gây tai nạn hoặc biện pháp kiểm soát không còn hiệu quả.

Nhóm ngành có nguy cơ cao phải áp dụng bắt buộc

Theo Điều 8 Thông tư 07/2016/TT-BLĐTBXH, danh mục được nêu gồm 11 nhóm ngành, nghề có nguy cơ cao về tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp.

• Khai khoáng, sản xuất than cốc, sản xuất sản phẩm dầu mỏ tinh chế.
• Sản xuất hóa chất, sản xuất sản phẩm từ cao su và plastic.
• Sản xuất kim loại và sản phẩm từ kim loại.
• Sản xuất sản phẩm từ khoáng phi kim.
• Thi công công trình xây dựng.
• Đóng và sửa chữa tàu biển.
• Sản xuất, truyền tải và phân phối điện.
• Chế biến, bảo quản thủy sản và sản phẩm từ thủy sản.
• Sản xuất sản phẩm dệt, may, da, giày.
• Tái chế phế liệu.
• Vệ sinh môi trường.

Cơ sở ngoài 11 nhóm ngành trên vẫn phải thực hiện trách nhiệm chung tại khoản 2 Điều 77 Luật An toàn, vệ sinh lao động về tổ chức đánh giá và hướng dẫn người lao động tự đánh giá nguy cơ. Không được hiểu danh mục tại Điều 8 là căn cứ miễn nghĩa vụ này. Hoạt động tự kiểm tra theo Điều 9 là nghĩa vụ riêng; đồng thời cần đối chiếu quy định chuyên ngành phù hợp.

Quy trình đánh giá rủi ro lao động: 7 bước thực hành

Khoản 3 Điều 3 Thông tư 07/2016/TT-BLĐTBXH quy định ba bước: lập kế hoạch → triển khai đánh giá → tổng hợp kết quả. Bảy bước dưới đây là cách triển khai thực hành để quản lý và người phụ trách an toàn, vệ sinh lao động (HSE) dễ áp dụng; không phải một quy trình bảy bước bắt buộc do pháp luật quy định.

Bước 1: Xác định phạm vi và công việc cần đánh giá rủi ro

Xác định khu vực, máy móc, công việc và ca làm việc cần đánh giá rủi ro. Nên tách riêng các nhiệm vụ bảo trì, sửa chữa, vệ sinh máy hoặc công việc nguy hiểm không thường xuyên để tránh bỏ sót mối nguy.

Kế hoạch cần xác định mục đích, đối tượng, phạm vi, thời gian, lựa chọn phương pháp, phân công trách nhiệm và dự kiến kinh phí thực hiện. Đây cũng là các nội dung được hướng dẫn tại Điều 4 Thông tư 07/2016/TT-BLĐTBXH.

Bước 2: Nhận diện đầy đủ mối nguy tại nơi làm việc

Khảo sát hiện trường, quan sát thao tác thực tế và nhận diện mối nguy theo các nhóm:

• Cơ học: kẹp, cuốn, cắt, va đập, vật rơi.
• Điện: điện giật, hồ quang, dây dẫn hoặc thiết bị hư hỏng.
• Vật lý: tiếng ồn, rung, nhiệt độ, bức xạ, chiếu sáng.
• Hóa học: bụi, hơi, khí, dung môi, hóa chất ăn mòn.
• Sinh học: vi sinh vật, chất thải và nguồn lây nhiễm.
• Công thái học: nâng nhấc, tư thế gò bó, thao tác lặp lại.
• Tổ chức công việc: ca kéo dài, thiếu phối hợp, áp lực tiến độ hoặc giao ca không đầy đủ.

Với công việc có bức xạ ion hóa, xem thêm các yêu cầu an toàn bức xạ tại nơi làm việc để đối chiếu nghĩa vụ chuyên ngành.

Trao đổi với người vận hành về tình huống suýt gây tai nạn và thao tác bất thường để bổ sung thông tin từ hồ sơ.

Bước 3: Xác định người có thể bị ảnh hưởng

Ghi rõ người có thể tiếp xúc với từng mối nguy, tần suất và thời gian tiếp xúc; xem xét cả người vận hành, bảo trì, vệ sinh, nhà thầu và người làm việc gần khu vực.

Bước 4: Ước lượng khả năng xảy ra và mức độ hậu quả

Doanh nghiệp có thể sử dụng phương pháp định tính hoặc ma trận điểm. Một cách phổ biến là chấm khả năng xảy ra theo thang từ 1 đến 5 và mức độ hậu quả theo thang từ 1 đến 5, sau đó nhân hai giá trị để tạo điểm rủi ro. Tuy nhiên, pháp luật không quy định một ma trận 5×5 duy nhất áp dụng cho mọi doanh nghiệp. Tiêu chí chấm điểm cần được định nghĩa rõ để những người đánh giá rủi ro hiểu và áp dụng thống nhất.

Bảng trên chỉ minh họa phương pháp tư duy. Ngưỡng điểm thấp, trung bình và cao phải được doanh nghiệp xây dựng phù hợp với hoạt động thực tế, không nên sao chép máy móc từ đơn vị khác.

Bước 5: Xếp hạng rủi ro và xác định thứ tự ưu tiên

Sau khi xác định mức rủi ro, hãy ưu tiên xử lý nhóm có hậu quả nghiêm trọng hoặc khả năng xảy ra cao. Một nguy cơ có xác suất thấp nhưng hậu quả có thể gây tử vong vẫn cần được xem xét ở mức ưu tiên cao. Khi nguồn lực hạn chế, cần xác định thứ tự xử lý nhưng không dùng lý do này để bỏ qua nguy cơ nghiêm trọng đã nhận diện.

Bước 6: Chọn biện pháp kiểm soát theo thứ tự hiệu quả

Không nên mặc định cấp thêm phương tiện bảo vệ cá nhân (PPE) là đã kiểm soát xong rủi ro. Thứ tự ưu tiên hợp lý thường gồm:

1. Loại bỏ: loại bỏ hoàn toàn mối nguy nếu điều kiện cho phép.
2. Thay thế: đổi vật liệu, thiết bị hoặc quy trình sang phương án ít nguy hiểm hơn.
3. Kiểm soát kỹ thuật: sử dụng che chắn, liên động, hút cục bộ, cách ly hoặc thiết kế kỹ thuật khác.
4. Kiểm soát hành chính: xây dựng quy trình, giấy phép làm việc, đào tạo, biển báo hoặc giới hạn thời gian tiếp xúc.
5. PPE: trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân phù hợp với phần rủi ro còn lại.

Thứ bậc trên là gợi ý quản lý để lựa chọn biện pháp theo hiệu quả, không thay thế yêu cầu kỹ thuật bắt buộc của từng công việc. Về trách nhiệm trang cấp, xem bài người lao động có phải tự mua thiết bị bảo hộ không.

Bước 7: Giao trách nhiệm, theo dõi và đánh giá rủi ro còn lại

Mỗi biện pháp cần có người chịu trách nhiệm và thời hạn hoàn thành. Sau khi thực hiện, doanh nghiệp nên đánh giá rủi ro còn lại để xác định biện pháp có thực sự giảm nguy cơ hay chưa. Nếu mức rủi ro vẫn cao, phải tiếp tục xem xét giải pháp trước khi công việc trở lại trạng thái vận hành bình thường.

Hướng dẫn người lao động tự đánh giá nguy cơ

Theo Điều 7 Thông tư 07/2016/TT-BLĐTBXH, căn cứ kết quả đánh giá, người sử dụng lao động xác định nội dung, hình thức và tổ chức hướng dẫn người lao động:

• Nhận biết yếu tố nguy hiểm, yếu tố có hại tại nơi làm việc.
• Áp dụng biện pháp phòng, chống phù hợp.
• Phát hiện, báo cáo kịp thời nguy cơ sự cố kỹ thuật, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp với người có trách nhiệm.

Ví dụ thực hành: trước ca làm việc, kiểm tra che chắn, lối đi và tình trạng thiết bị; khi thấy bất thường, báo người quản lý theo quy trình của cơ sở. Không tự xử lý công việc nguy hiểm khi chưa được giao nhiệm vụ và hướng dẫn.

Hồ sơ và lưu ý khi thực hiện đánh giá rủi ro

Danh sách sau là gợi ý quản lý, không phải biểu mẫu bắt buộc thống nhất cho mọi cơ sở:

• Phạm vi, ngày đánh giá và thành phần tham gia.
• Mối nguy, người có thể bị ảnh hưởng và biện pháp kiểm soát hiện có.
• Kết quả phân tích khả năng xảy ra, hậu quả và mức rủi ro.
• Biện pháp bổ sung, người chịu trách nhiệm và thời hạn hoàn thành.
• Rủi ro còn lại, ngày rà soát tiếp theo và lý do cập nhật.

Tránh sao chép ma trận từ cơ sở khác hoặc chỉ ghi biện pháp chung như “tăng cường nhắc nhở”. Hồ sơ cần phản ánh công việc thực tế và chỉ rõ hành động phải thực hiện.

Câu hỏi thường gặp về đánh giá rủi ro

Ma trận rủi ro 5×5 có bắt buộc không?

Không nên hiểu ma trận 5×5 là mẫu duy nhất bắt buộc áp dụng. Thông tư 07/2016 yêu cầu lựa chọn phương pháp nhận diện, phân tích nguy cơ và tác hại, đồng thời phân tích khả năng xuất hiện và hậu quả. Doanh nghiệp có thể sử dụng ma trận 3×3, 4×4, 5×5 hoặc phương pháp khác nếu phù hợp, có tiêu chí rõ và hỗ trợ tốt cho quyết định kiểm soát.

Ai nên tham gia đánh giá rủi ro tại doanh nghiệp?

Nên có người hiểu công việc thực tế, quản lý trực tiếp và người phụ trách an toàn hoặc HSE. Tùy mối nguy có thể cần thêm bộ phận kỹ thuật, bảo trì, y tế, nhân sự hoặc chuyên gia chuyên ngành. Người lao động trực tiếp nên được tham gia hoặc lấy ý kiến vì họ nắm rõ các tình huống bất thường trong quá trình vận hành hàng ngày.

Căn cứ pháp lý tham khảo

• Luật An toàn, vệ sinh lao động 84/2015/QH13: Điều 77.
• Thông tư 07/2016/TT-BLĐTBXH: Điều 3–8; phân biệt với tự kiểm tra tại Điều 9.

Lưu ý: Nội dung mang tính thông tin và hướng dẫn chung. Khi áp dụng, doanh nghiệp cần đối chiếu quy định pháp luật hiện hành, quy định chuyên ngành và điều kiện thực tế tại cơ sở.