An toàn bức xạ năm 2026: Sử dụng thiết bị có nguồn bức xạ cần đáp ứng điều kiện pháp lý nào?

Một thiết bị X-quang, máy phát tia X, thiết bị chiếu xạ hay nguồn phóng xạ có thể mang lại giá trị lớn trong chẩn đoán, nghiên cứu và sản xuất. Tuy nhiên, chỉ một sai sót trong che chắn, kiểm soát khu vực, quản lý nguồn hoặc theo dõi liều cũng có thể khiến người lao động và công chúng chịu mức chiếu xạ không cần thiết.

Từ ngày 01 tháng 01 năm 2026, khung pháp lý về an toàn bức xạ tại Việt Nam có những thay đổi quan trọng. Cơ sở y tế, phòng thí nghiệm, doanh nghiệp sử dụng thiết bị bức xạ và đơn vị đang quản lý nguồn phóng xạ cần rà soát lại giấy phép, nhân sự, kiểm định, liều kế, hồ sơ và quy trình vận hành để bảo đảm phù hợp với quy định mới.

Bài viết của Pháp luật lao động tập trung giải thích các yêu cầu quan trọng nhất theo hướng dễ kiểm tra tại cơ sở. Tùy loại thiết bị, loại nguồn, mục đích sử dụng và mức miễn trừ, thành phần hồ sơ và cơ quan cấp phép có thể khác nhau.

An toàn bức xạ năm 2026: Khung pháp lý mới cần đặc biệt lưu ý

Luật Năng lượng nguyên tử mới có hiệu lực từ năm 2026

Luật Năng lượng nguyên tử số 94/2025/QH15 được ban hành ngày 27 tháng 6 năm 2025 và có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2026. Luật Năng lượng nguyên tử năm 2008 hết hiệu lực từ thời điểm luật mới có hiệu lực, ngoại trừ các trường hợp chuyển tiếp được quy định riêng.

Cùng thời điểm, Nghị định 332/2025/NĐ-CP có hiệu lực, quy định chi tiết về bảo đảm an toàn bức xạ, an ninh nguồn phóng xạ, khai báo, cấp phép, thanh tra, ứng phó sự cố và các nội dung liên quan. Nghị định này thay thế Nghị định 142/2020/NĐ-CP và Nghị định 07/2010/NĐ-CP từ ngày 01 tháng 01 năm 2026.

Thông tư 59/2025/TT-BKHCN cũng có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2026, quy định chi tiết nhiều yêu cầu thực tế như kiểm soát chiếu xạ nghề nghiệp, đào tạo nhân viên, kiểm soát nguồn, liều kế cá nhân, kiểm xạ và ứng phó sự cố.

Như vậy, khi rà soát hồ sơ an toàn bức xạ 2026, doanh nghiệp không nên tiếp tục sử dụng nguyên trạng checklist pháp lý xây dựng theo Nghị định 142/2020/NĐ-CP mà không đối chiếu với Luật 94/2025/QH15, Nghị định 332/2025/NĐ-CP và Thông tư 59/2025/TT-BKHCN.

Những hoạt động nào được xem là công việc bức xạ?

Nghị định 332/2025/NĐ-CP xác định nhiều nhóm công việc bức xạ, trong đó có vận hành thiết bị chiếu xạ, sử dụng thiết bị bức xạ, sử dụng nguồn phóng xạ, sản xuất hoặc chế biến chất phóng xạ, lưu giữ nguồn phóng xạ, vận chuyển vật liệu phóng xạ và một số hoạt động khác.

Do đó, phạm vi quản lý không chỉ giới hạn ở bệnh viện có máy X-quang. Phòng thí nghiệm, đơn vị kiểm tra không phá hủy, cơ sở công nghiệp sử dụng nguồn đo mức hoặc đo độ dày, cơ sở chiếu xạ, đơn vị nghiên cứu và nhiều mô hình sản xuất khác cũng có thể thuộc phạm vi điều chỉnh.

Cần đặc biệt phân biệt thiết bị bức xạ với nguồn phóng xạ. Có thiết bị tạo ra bức xạ bằng máy phát tia X và có thiết bị sử dụng nguồn phóng xạ kín. Loại hình công việc khác nhau có thể kéo theo điều kiện cấp phép, yêu cầu an ninh và hồ sơ kỹ thuật khác nhau.

Giấy phép đã cấp trước năm 2026 có còn giá trị không?

Có. Theo quy định chuyển tiếp của Luật Năng lượng nguyên tử 2025, tổ chức hoặc cá nhân đã được cấp giấy phép tiến hành công việc bức xạ trước ngày luật có hiệu lực được tiếp tục thực hiện đến hết thời hạn ghi trong giấy phép. Trường hợp đã được miễn giấy phép trước thời điểm luật mới có hiệu lực cũng tiếp tục được miễn theo quy định chuyển tiếp.

Điều này có nghĩa cơ sở không cần mặc định xin lại toàn bộ giấy phép chỉ vì bước sang năm 2026. Tuy nhiên, nên kiểm tra ngày hết hạn, phạm vi được cấp phép, số lượng thiết bị, địa điểm sử dụng và những thay đổi đã phát sinh trong thực tế để xác định có cần gia hạn, sửa đổi hoặc bổ sung hay không.

Xem thêm: Nghị định 332/2025/NĐ-CP về an toàn bức xạ

7 điều kiện pháp lý về an toàn bức xạ khi sử dụng thiết bị, nguồn bức xạ

Không phải mọi cơ sở đều có bộ hồ sơ giống nhau. Tuy nhiên, đối với phần lớn đơn vị sử dụng thiết bị hoặc nguồn bức xạ thuộc diện quản lý, bảy nhóm yêu cầu dưới đây là những điểm cần rà soát trước tiên.

1. Xác định thiết bị, nguồn bức xạ có thuộc diện khai báo và cấp phép

Bước đầu tiên không phải là tải mẫu đơn xin giấy phép mà là xác định chính xác loại thiết bị và nguồn đang sở hữu. Cơ sở cần kiểm tra tên thiết bị, hãng sản xuất, model, số sê-ri, thông số phát bức xạ, loại đồng vị nếu có, hoạt độ nguồn và mục đích sử dụng.

Nghị định 332/2025/NĐ-CP quy định công việc bức xạ phải có giấy phép, trừ các trường hợp thuộc diện miễn giấy phép, trong đó có thiết bị bức xạ hoặc nguồn phóng xạ đáp ứng mức miễn trừ theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia.

Vì vậy, không nên kết luận rằng cứ có chữ X-ray, phóng xạ hoặc bức xạ trên thiết bị là chắc chắn phải xin cùng một loại giấy phép. Cần đối chiếu thông số kỹ thuật với quy định miễn trừ và xác định đúng loại công việc bức xạ.

2. Khai báo và có giấy phép tiến hành công việc bức xạ

Luật Năng lượng nguyên tử 2025 quy định tổ chức, cá nhân phải khai báo với cơ quan có thẩm quyền trong thời hạn 10 ngày làm việc kể từ ngày có thiết bị bức xạ, chất phóng xạ hoặc đối tượng thuộc diện khai báo có thông số vượt mức miễn trừ.

Đối với công việc bức xạ thuộc diện cấp phép, cơ sở phải có giấy phép tiến hành công việc bức xạ trước khi thực hiện, trừ trường hợp được miễn theo quy định.

Ví dụ, hồ sơ đối với thiết bị X-quang chẩn đoán y tế và một số thiết bị phát tia X có thể bao gồm đơn đề nghị, phiếu khai báo nhân viên và người phụ trách an toàn bức xạ, phiếu khai báo thiết bị, tài liệu kỹ thuật của nhà sản xuất, giấy chứng nhận kiểm định đối với thiết bị thuộc trường hợp quy định, báo cáo đánh giá an toàn bức xạ, kết quả kiểm xạ và kế hoạch ứng phó sự cố.

Gợi ý thực tế: trước khi mua hoặc tiếp nhận một thiết bị mới, bộ phận HSE hoặc người phụ trách an toàn bức xạ nên yêu cầu nhà cung cấp bàn giao đầy đủ hồ sơ kỹ thuật, serial, tài liệu nhà sản xuất và thông tin nguồn. Việc thu thập sau khi thiết bị đã lắp đặt thường tốn thời gian hơn đáng kể.

3. Bố trí nhân viên và người phụ trách an toàn bức xạ phù hợp

Cơ sở tiến hành công việc bức xạ cần xác định rõ người phụ trách an toàn bức xạ và nhân viên thực hiện công việc liên quan. Theo Nghị định 332/2025/NĐ-CP, vị trí người phụ trách an toàn bức xạ thuộc nhóm phải có Chứng chỉ nhân viên bức xạ. Một số vị trí khác như người phụ trách ứng phó sự cố, nhân viên vận hành máy gia tốc, nhân viên vận hành thiết bị chiếu xạ sử dụng nguồn phóng xạ và nhân viên chụp ảnh phóng xạ công nghiệp cũng thuộc nhóm phải có chứng chỉ theo quy định.

Điểm quan trọng là không nên đồng nhất mọi người làm việc gần thiết bị với nhóm bắt buộc phải có cùng một loại chứng chỉ. Yêu cầu về trình độ, đào tạo và chứng chỉ phải được xác định theo vị trí công việc và loại hình bức xạ cụ thể.

4. Bảo đảm phòng đặt thiết bị và kiểm soát khu vực bức xạ

Cơ sở phải tổ chức khu vực làm việc theo mức độ nguy cơ, kiểm soát việc tiếp cận nguồn bức xạ và hạn chế người không có nhiệm vụ đi vào khu vực cần kiểm soát. Thông tư 59/2025/TT-BKHCN yêu cầu xác định, niêm yết phạm vi khu vực kiểm soát và khu vực giám sát, quy định đối tượng được phép ra vào, bố trí biển báo, rào cản và biện pháp quản lý phù hợp.

Trong thực tế, cán bộ an toàn bức xạ nên kiểm tra tối thiểu các nội dung sau:

• Phòng và vị trí đặt thiết bị có đúng hồ sơ đánh giá an toàn bức xạ hay không.
• Che chắn bức xạ có phù hợp với cấu hình thiết bị và hướng phát tia thực tế hay không.
• Biển cảnh báo bức xạ và nội quy có dễ quan sát hay không.
• Cửa, khóa, liên động hoặc phương tiện hạn chế tiếp cận có hoạt động đúng không.
• Khu vực kiểm soát và khu vực giám sát có được phân định rõ không.
• Có phát sinh vị trí làm việc mới của nhân viên hoặc công chúng ở phía sau tường che chắn hay không.

Đối với một số loại cơ sở bức xạ, Nghị định 332/2025/NĐ-CP còn đặt ra yêu cầu phê duyệt báo cáo phân tích an toàn bức xạ trước khi xây dựng, cải tạo hoặc mở rộng khu vực tiến hành công việc bức xạ, trừ những trường hợp được loại trừ cụ thể.

5. Kiểm định thiết bị, hiệu chuẩn và kiểm xạ định kỳ

Thiết bị vẫn hoạt động bình thường không có nghĩa là mọi thông số an toàn bức xạ vẫn đáp ứng yêu cầu. Việc kiểm định, hiệu chuẩn và kiểm xạ giúp phát hiện sai lệch mà quan sát bằng mắt thường không thể nhận biết.

Nghị định 332/2025/NĐ-CP quy định thiết bị ghi đo bức xạ phải được hiệu chuẩn trước khi đưa vào sử dụng, trừ trường hợp có giấy chứng nhận hiệu chuẩn của nhà sản xuất còn hiệu lực, đồng thời phải hiệu chuẩn định kỳ và sau sửa chữa nếu việc sửa chữa ảnh hưởng đến đặc trưng kỹ thuật hoặc độ chính xác. Danh mục thiết bị bức xạ phải kiểm định và tần suất kiểm định được quy định tại Phụ lục II của Nghị định.

Thông tư 59/2025/TT-BKHCN cũng yêu cầu lập và lưu giữ hồ sơ kết quả kiểm xạ khu vực làm việc. Kết quả kiểm xạ phải được thông báo cho nhân viên bức xạ và người quản lý trực tiếp theo quy định.

6. Theo dõi liều, đào tạo và khám sức khỏe nhân viên bức xạ

Đây là nhóm nghĩa vụ ảnh hưởng trực tiếp đến người lao động. Theo Thông tư 59/2025/TT-BKHCN, tổ chức tiến hành công việc bức xạ phải trang bị liều kế cá nhân cho nhân viên làm việc trong khu vực kiểm soát và khu vực giám sát, đồng thời sử dụng dịch vụ đo liều tại cơ sở đủ điều kiện theo quy định.

Về đào tạo, cơ sở phải tổ chức cập nhật và bổ sung kiến thức chuyên sâu về an toàn bức xạ cho nhân viên bức xạ định kỳ tối thiểu một lần trong thời gian ba năm. Ngoài ra, hằng năm phải huấn luyện về nội quy an toàn bức xạ, quy định của cơ sở, quy trình ứng phó sự cố hoặc phổ biến thông tin mới liên quan đến an toàn bức xạ.

Về sức khỏe, nhân viên bức xạ phải được tổ chức khám sức khỏe khi mới tuyển dụng, định kỳ hằng năm và khi chấm dứt làm công việc liên quan đến bức xạ. Cơ sở đồng thời phải lập và quản lý hồ sơ sức khỏe theo quy định.

Ba nhóm hồ sơ gồm đào tạo, sức khỏe và liều chiếu xạ cá nhân nên được quản lý theo từng nhân viên thay vì lưu rời rạc theo từng đợt. Khi thanh tra hoặc khi nhân sự thay đổi, cách quản lý này giúp truy xuất nhanh hơn.

7. Chuẩn bị ứng phó sự cố và duy trì hồ sơ an toàn bức xạ

An toàn bức xạ không kết thúc sau khi nhận được giấy phép. Cơ sở cần duy trì nội quy, quy trình làm việc, kiểm soát nguồn, hồ sơ kiểm xạ, kết quả đo liều, kiểm định, đào tạo và phương án ứng phó với tình huống bất thường.

Nghị định 332/2025/NĐ-CP xác định các nội dung thanh tra có thể bao gồm việc khai báo và cấp phép, đào tạo nhân viên, theo dõi liều nghề nghiệp, khám sức khỏe, kiểm định thiết bị, hiệu chuẩn thiết bị đo, kiểm xạ, kiểm soát khu vực, nội quy, chương trình bảo đảm chất lượng, ứng phó sự cố và lưu giữ hồ sơ.

Vì vậy, cách quản lý hiệu quả nhất là biến các yêu cầu pháp lý thành một lịch công việc định kỳ thay vì chỉ chuẩn bị khi sắp thanh tra.

Nếu cơ sở đang vận hành thiết bị X-quang, nguồn phóng xạ hoặc thiết bị chiếu xạ, hãy đối chiếu bảy nhóm yêu cầu trên với hồ sơ thực tế. Những điểm như giấy phép sắp hết hạn, thay đổi địa điểm, đổi người phụ trách an toàn bức xạ hoặc thiết bị mới chưa khai báo nên được xử lý trước thay vì chờ đến kỳ kiểm tra.

Câu hỏi thường gặp về an toàn bức xạ năm 2026

Có thiết bị X-quang là phải xin giấy phép ngay không?

Cần xác định thiết bị có thuộc mức miễn trừ khai báo, cấp phép hay không trước khi kết luận. Đối với công việc bức xạ thuộc diện quản lý và không được miễn, tổ chức phải có giấy phép trước khi tiến hành. Nếu thiết bị vượt mức miễn trừ khai báo, nghĩa vụ khai báo cũng phải được thực hiện theo thời hạn pháp luật quy định.

Cơ quan nào cấp giấy phép sử dụng thiết bị bức xạ?

Thẩm quyền phụ thuộc loại thiết bị và công việc. Nghị định 332/2025/NĐ-CP quy định Ủy ban nhân dân cấp tỉnh cấp giấy phép đối với sử dụng thiết bị X-quang chẩn đoán y tế, PET/CT, SPECT/CT và thiết bị phát tia X thuộc phạm vi được phân cấp. Các trường hợp không thuộc thẩm quyền này do Cục An toàn bức xạ và hạt nhân cấp theo quy định.

Người phụ trách an toàn bức xạ có bắt buộc phải có chứng chỉ không?

Có. Nghị định 332/2025/NĐ-CP xác định người phụ trách an toàn bức xạ là một trong các vị trí phải có Chứng chỉ nhân viên bức xạ. Điều kiện cụ thể về đào tạo và trình độ được xác định theo loại hình công việc và vị trí đảm nhiệm.

Nhân viên bức xạ có bắt buộc đeo liều kế cá nhân không?

Nhân viên làm việc trong khu vực kiểm soát và khu vực giám sát phải được trang bị liều kế cá nhân theo Thông tư 59/2025/TT-BKHCN. Cơ sở có trách nhiệm tổ chức theo dõi, đánh giá và lưu giữ hồ sơ liều theo quy định. Trường hợp nhân viên làm đồng thời tại nhiều cơ sở, từng cơ sở phải theo dõi phần liều phát sinh từ công việc tại cơ sở mình.

Bao lâu phải đào tạo lại về an toàn bức xạ?

Thông tư 59/2025/TT-BKHCN yêu cầu cập nhật, bổ sung kiến thức chuyên sâu cho nhân viên bức xạ định kỳ tối thiểu một lần trong thời gian ba năm. Bên cạnh đó, hằng năm cơ sở còn phải tổ chức huấn luyện về nội quy, quy định an toàn bức xạ, ứng phó sự cố hoặc phổ biến thông tin mới. Hai nghĩa vụ này không nên bị nhầm thành một.

Thiết bị bức xạ có phải kiểm định định kỳ không?

Không nên áp dụng một chu kỳ chung cho mọi thiết bị. Danh mục thiết bị bức xạ phải kiểm định và tần suất tương ứng được quy định tại Phụ lục II của Nghị định 332/2025/NĐ-CP. Ngoài kiểm định thiết bị, cơ sở còn cần chú ý hiệu chuẩn thiết bị ghi đo và hoạt động kiểm xạ khu vực làm việc theo trường hợp áp dụng

Kết luận: điểm đáng chú ý của an toàn bức xạ năm 2026 không chỉ là thay đổi văn bản pháp luật mà còn là yêu cầu quản lý xuyên suốt từ khi tiếp nhận thiết bị đến quá trình vận hành. Khai báo, giấy phép, nhân sự, kiểm định, liều kế, sức khỏe, khu vực kiểm soát và ứng phó sự cố cần được xem như một hệ thống liên kết chứ không phải các loại giấy tờ độc lập.

Pháp luật lao động khuyến nghị cơ sở lập một danh mục toàn bộ thiết bị và nguồn bức xạ đang quản lý, đối chiếu từng thiết bị với giấy phép và hồ sơ an toàn bức xạ, sau đó lập lịch kiểm định, kiểm xạ, đào tạo, khám sức khỏe và theo dõi liều. Việc rà soát chủ động giúp giảm nguy cơ thiếu hồ sơ và quan trọng hơn là hạn chế rủi ro chiếu xạ đối với người lao động.

Lưu ý: Nội dung mang tính cung cấp thông tin chung. Điều kiện và thành phần hồ sơ cụ thể phụ thuộc loại thiết bị, nguồn phóng xạ, hoạt độ, mục đích sử dụng và loại công việc bức xạ. Khi thực hiện thủ tục, cơ sở nên đối chiếu trực tiếp Luật Năng lượng nguyên tử 2025, Nghị định 332/2025/NĐ-CP, Thông tư 59/2025/TT-BKHCN và quy chuẩn kỹ thuật áp dụng cho thiết bị cụ thể.