Muốn mua bảo hiểm xã hội cần làm gì? 6 bước từ lựa chọn hình thức đến đóng tiền

Mua bảo hiểm xã hội là cách gọi phổ biến khi người lao động muốn đăng ký tham gia và đóng tiền để tích lũy thời gian hưởng các chế độ an sinh. Tuy nhiên, trước khi đóng tiền, điều quan trọng nhất không phải là tìm nơi bán mà là xác định mình thuộc diện bảo hiểm xã hội bắt buộc hay có thể chủ động tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện.

Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình do Nhà nước tổ chức, trong đó người tham gia được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập. Luật này có hiệu lực từ ngày 01/07/2025 và là căn cứ pháp lý chính đang áp dụng trong năm 2026.

Vì vậy, nếu đang tìm hiểu cách mua bảo hiểm xã hội, bạn nên đi theo thứ tự: xác định loại hình, chọn mức đóng, chọn chu kỳ đóng, chuẩn bị hồ sơ, đăng ký và cuối cùng mới thực hiện thanh toán. Cách tiếp cận này giúp hạn chế tình trạng đăng ký sai đối tượng hoặc chọn mức đóng chưa phù hợp với kế hoạch dài hạn.

Trước khi mua bảo hiểm xã hội cần xác định mình thuộc hình thức nào?

Không phải tất cả người lao động đều có thể tự lựa chọn giữa bảo hiểm xã hội bắt buộc và bảo hiểm xã hội tự nguyện. Nếu thuộc nhóm phải tham gia bắt buộc theo pháp luật, việc đóng được thực hiện theo quan hệ lao động hoặc nhóm đối tượng tương ứng chứ không phải tự chuyển sang hình thức tự nguyện theo ý muốn. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định nhiều nhóm thuộc diện bắt buộc, trong đó phổ biến là người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng trở lên.

Người đang thuộc diện bắt buộc không tự chọn chuyển sang tự nguyện

Ví dụ, một người đang làm việc tại doanh nghiệp theo hợp đồng thuộc diện bảo hiểm xã hội bắt buộc thì doanh nghiệp và người lao động phải thực hiện trách nhiệm đóng theo quy định. Người này không thể thỏa thuận với công ty để ngừng bảo hiểm bắt buộc rồi tự mua bảo hiểm xã hội theo hình thức tự nguyện thay thế.

Do đó, bộ phận nhân sự và người sử dụng lao động khi được nhân viên hỏi về mua bảo hiểm xã hội cần kiểm tra trước loại hợp đồng, chức danh và nhóm đối tượng. Đây là bước giúp tránh nhầm giữa nghĩa vụ bắt buộc của doanh nghiệp với nhu cầu tự tham gia của cá nhân.

Ai có thể mua bảo hiểm xã hội tự nguyện?

Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, nhóm phổ biến có thể tham gia tự nguyện là công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên, không thuộc diện bảo hiểm xã hội bắt buộc và không phải người đang hưởng lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội hoặc trợ cấp hằng tháng. Một số người đang tạm hoãn hợp đồng lao động hoặc hợp đồng làm việc cũng có thể thuộc nhóm tham gia tự nguyện nếu đáp ứng điều kiện luật định.

Như vậy, nhu cầu mua bảo hiểm xã hội tự nguyện thường xuất hiện ở lao động tự do, người kinh doanh nhỏ không thuộc nhóm bắt buộc, người làm công việc không có quan hệ lao động ổn định hoặc người muốn tiếp tục tích lũy thời gian sau khi dừng bảo hiểm bắt buộc.

Bảo hiểm xã hội tự nguyện mang lại những quyền lợi nào?

Từ Luật Bảo hiểm xã hội 2024, người tham gia tự nguyện có chế độ trợ cấp thai sản khi đáp ứng điều kiện, bên cạnh chế độ hưu trí và tử tuất. Người tham gia đủ tuổi nghỉ hưu và có thời gian đóng từ đủ 15 năm trở lên có thể được hưởng lương hưu theo điều kiện luật định.

Đây là lý do khi mua bảo hiểm xã hội, người tham gia không nên chỉ nhìn số tiền cần đóng mỗi tháng. Mức thu nhập lựa chọn và tổng thời gian tham gia có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi dài hạn, đặc biệt là mức lương hưu sau này.

6 bước mua bảo hiểm xã hội từ lựa chọn hình thức đến đóng tiền

Quy trình mua bảo hiểm xã hội không quá phức tạp nếu thực hiện đúng thứ tự. Với người lần đầu tham gia, có thể chia quá trình này thành 6 bước sau.

Bước 1: Xác định đúng loại bảo hiểm xã hội cần tham gia

Trước tiên, hãy kiểm tra mình có thuộc diện bắt buộc hay không. Nếu đang làm việc theo hợp đồng hoặc thuộc một nhóm bắt buộc khác, việc tham gia phải được thực hiện theo quy định tương ứng. Nếu không thuộc diện bắt buộc và đáp ứng điều kiện, bạn có thể cân nhắc mua bảo hiểm xã hội tự nguyện.

Đây là bước quan trọng nhất trong toàn bộ cách mua bảo hiểm xã hội. Chọn sai hình thức ngay từ đầu có thể khiến việc kê khai và xử lý hồ sơ phát sinh vướng mắc.

Bước 2: Chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng phù hợp

Người tham gia tự nguyện không đóng theo tiền lương do doanh nghiệp kê khai mà được chủ động lựa chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng trong giới hạn pháp luật. Tỷ lệ đóng hiện hành bằng 22% mức thu nhập được lựa chọn. Thu nhập làm căn cứ đóng thấp nhất bằng mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn và cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu tại thời điểm đóng.

Khi mua bảo hiểm xã hội, không nhất thiết phải chọn ngay mức cao nhất. Với người có thu nhập chưa ổn định, duy trì quá trình đóng đều đặn thường thực tế hơn việc chọn mức cao nhưng phải dừng sau một thời gian ngắn.

Bước 3: Chọn phương thức đóng theo khả năng tài chính

Luật cho phép người tham gia lựa chọn đóng hằng tháng, 03 tháng một lần, 06 tháng một lần, 12 tháng một lần, đóng một lần cho nhiều năm về sau hoặc đóng một lần cho thời gian còn thiếu để đủ điều kiện hưởng lương hưu trong trường hợp đáp ứng các điều kiện tương ứng.

Người có nguồn tiền đều mỗi tháng có thể chọn đóng hằng tháng. Người kinh doanh theo mùa hoặc có thu nhập theo chu kỳ có thể cân nhắc 03 tháng, 06 tháng hoặc 12 tháng. Vì vậy, mua bảo hiểm xã hội không đồng nghĩa với việc bắt buộc phải đóng cùng một kiểu trong toàn bộ quá trình.

Bước 4: Chuẩn bị và kê khai hồ sơ tham gia

Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, hồ sơ đăng ký tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện về nguyên tắc là tờ khai đăng ký tham gia của người tham gia. Đối với quy trình trực tiếp hiện được Bảo hiểm xã hội Việt Nam hướng dẫn, người tham gia lần đầu hoặc đã có mã số nhưng chưa đủ thông tin sử dụng tờ khai tham gia, điều chỉnh thông tin theo mẫu áp dụng.

Khi chuẩn bị hồ sơ mua bảo hiểm xã hội, nên kiểm tra kỹ họ tên, ngày sinh, số định danh cá nhân, mã số bảo hiểm xã hội nếu đã được cấp, mức thu nhập lựa chọn và phương thức đóng. Sai dữ liệu cá nhân có thể làm phát sinh bước điều chỉnh sau này.

Bước 5: Nộp hồ sơ trực tiếp hoặc thực hiện trực tuyến

Bảo hiểm xã hội Việt Nam hiện hướng dẫn người tham gia có thể nộp hồ sơ cho cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc tổ chức dịch vụ trên phạm vi toàn quốc; trường hợp thực hiện qua Cổng Dịch vụ công thì kê khai và gửi hồ sơ trực tuyến.

Vì vậy, người muốn mua bảo hiểm xã hội online không nhất thiết phải đến trực tiếp cơ quan bảo hiểm trong mọi trường hợp. Tuy nhiên, cần sử dụng đúng cổng dịch vụ công chính thức và kiểm tra yêu cầu của thủ tục tại thời điểm thực hiện.

Bước 6: Đóng tiền và kiểm tra quá trình tham gia

Sau khi lựa chọn phương thức, người tham gia đóng phần tiền thuộc trách nhiệm của mình cho cơ quan bảo hiểm xã hội, tổ chức dịch vụ hoặc thanh toán trực tuyến khi thực hiện qua Cổng Dịch vụ công. Bảo hiểm xã hội Việt Nam cũng quy định tổ chức dịch vụ phải cấp biên lai thu tiền theo quy định.

Sau khi mua bảo hiểm xã hội và hoàn tất thanh toán, nên giữ biên lai hoặc chứng từ điện tử và kiểm tra quá trình tham gia. Đừng coi việc chuyển tiền là bước cuối cùng; việc xác nhận dữ liệu đã được ghi nhận chính xác mới giúp bạn yên tâm.

Xem thêm: Thủ tục mua bảo hiểm xã hội

Mua bảo hiểm xã hội tự nguyện năm 2026 phải đóng bao nhiêu tiền?

Chi phí là nội dung được quan tâm nhiều nhất khi mua bảo hiểm xã hội. Với hình thức tự nguyện, mức đóng không được xác định bằng một khoản cố định cho tất cả mọi người mà phụ thuộc vào mức thu nhập làm căn cứ đóng do cá nhân lựa chọn.

Công thức tính mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện

Công thức cơ bản là mức đóng hằng tháng bằng 22% nhân với mức thu nhập làm căn cứ đóng mà người tham gia lựa chọn. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định tỷ lệ 22% này được đóng vào quỹ hưu trí và tử tuất.

Ví dụ, nếu chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng là 3.000.000 đồng mỗi tháng thì số tiền tính theo tỷ lệ trước khi xét hỗ trợ là 660.000 đồng mỗi tháng. Nếu chọn 5.000.000 đồng thì số tiền tương ứng là 1.100.000 đồng mỗi tháng.

Mức đóng tối thiểu năm 2026

Trong năm 2026, mức thu nhập tối thiểu dùng làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện vẫn là 1.500.000 đồng mỗi tháng. Vì tỷ lệ đóng là 22%, mức đóng tính theo công thức trước hỗ trợ là 330.000 đồng mỗi tháng. Bảo hiểm xã hội Việt Nam xác nhận mức chuẩn cũ tiếp tục được áp dụng đến hết ngày 31/12/2026 để xác định mức thu nhập tối thiểu này.

Ở chiều ngược lại, từ ngày 01/07/2026 mức tham chiếu là 2.530.000 đồng mỗi tháng. Do mức thu nhập cao nhất của bảo hiểm xã hội tự nguyện bằng 20 lần mức tham chiếu, mức thu nhập tối đa dùng làm căn cứ đóng từ thời điểm này là 50.600.000 đồng mỗi tháng.

Như vậy, trước khi mua bảo hiểm xã hội, nên xác định khoản tiền mình có thể duy trì trong dài hạn thay vì chỉ chọn theo mức đóng tối thiểu hoặc tối đa.

Nhà nước hỗ trợ tiền đóng như thế nào?

Theo Nghị định 159/2025/NĐ-CP, từ ngày 01/07/2025, Nhà nước hỗ trợ tiền đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện theo tỷ lệ tính trên mức đóng hằng tháng theo mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn. Mức hỗ trợ là 50% đối với người thuộc hộ nghèo và người đang sinh sống tại xã đảo, đặc khu theo quy định; 40% đối với hộ cận nghèo; 30% đối với người dân tộc thiểu số; và 20% đối với các đối tượng khác. Thời gian hỗ trợ theo thời gian tham gia thực tế nhưng tối đa không quá 10 năm.

Điểm cần chú ý là tỷ lệ hỗ trợ không có nghĩa Nhà nước thanh toán 20%, 30%, 40% hoặc 50% của bất kỳ mức thu nhập cao nào mà người tham gia tự chọn. Khoản hỗ trợ được tính theo căn cứ mà Nghị định quy định. Vì vậy, khi mua bảo hiểm xã hội, cần xem số tiền thực tế phải nộp sau hỗ trợ trên hệ thống hoặc yêu cầu cơ quan tiếp nhận tính cụ thể.

Nên chọn mức đóng thấp hay cao?

Không có một mức phù hợp cho tất cả mọi người. Nếu thu nhập không ổn định, bạn có thể ưu tiên mức có khả năng duy trì đều. Nếu tài chính ổn định và muốn hướng tới mức lương hưu tốt hơn, có thể cân nhắc mức thu nhập làm căn cứ đóng cao hơn.

Mức bình quân thu nhập làm căn cứ đóng của toàn bộ thời gian tham gia là yếu tố được sử dụng trong tính lương hưu đối với người tham gia tự nguyện. Vì vậy, lựa chọn mức đóng khi mua bảo hiểm xã hội có ý nghĩa dài hạn chứ không chỉ quyết định số tiền phải trả trong tháng hiện tại. xaydungchinhsach.chinhphu.vn

Bảng trên minh họa cách tính theo tỷ lệ 22%, chưa trừ khoản hỗ trợ ngân sách nhà nước và hỗ trợ bổ sung của địa phương nếu có.

Mua bảo hiểm xã hội online thế nào và cần lưu ý gì?

Cách đăng ký và đóng bảo hiểm xã hội trực tuyến

Người muốn mua bảo hiểm xã hội online có thể sử dụng Cổng Dịch vụ công Bảo hiểm xã hội Việt Nam. Hướng dẫn thủ tục hiện hành cho phép người tham gia lập tờ khai điện tử và nộp trực tuyến; việc đóng tiền cũng có thể thực hiện trực tuyến trong quy trình dịch vụ công.

Một quy trình tham khảo khi mua bảo hiểm xã hội trực tuyến gồm: đăng nhập cổng dịch vụ công, tìm thủ tục đăng ký hoặc điều chỉnh đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện, kê khai thông tin, lựa chọn mức thu nhập và phương thức đóng, gửi hồ sơ, thực hiện thanh toán và theo dõi kết quả. Bảo hiểm xã hội Việt Nam cũng đã công bố hướng dẫn về đăng ký tham gia tự nguyện trực tuyến.

Nếu không muốn mua bảo hiểm xã hội online, người tham gia vẫn có thể lựa chọn nộp hồ sơ và đóng tiền thông qua cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc tổ chức dịch vụ theo hướng dẫn.

5 lỗi nên tránh khi mua bảo hiểm xã hội

• Không kiểm tra mình thuộc diện bắt buộc: Đây là lỗi cơ bản nhất khi tìm cách mua bảo hiểm xã hội tự nguyện.
• Chọn mức đóng quá cao so với khả năng: Dễ dẫn đến việc phải dừng đóng giữa chừng.
• Chỉ nhìn mức đóng mà không quan tâm quyền lợi: Mục tiêu của mua bảo hiểm xã hội nên gắn với kế hoạch hưu trí và an sinh dài hạn.
• Đăng ký qua đường dẫn không rõ nguồn gốc: Với mua bảo hiểm xã hội online, chỉ nên sử dụng nền tảng chính thức.
• Không lưu biên lai: Sau khi đóng tiền nên giữ chứng từ và kiểm tra dữ liệu được ghi nhận.

Pháp luật lao động khuyến nghị: Trước khi mua bảo hiểm xã hội, hãy dành vài phút lập kế hoạch về số tiền có thể đóng mỗi tháng, thời gian dự kiến tham gia và mục tiêu lương hưu. Một lựa chọn phù hợp với dòng tiền thực tế thường bền vững hơn việc chạy theo mức đóng cao nhưng khó duy trì.

Câu hỏi thường gặp về mua bảo hiểm xã hội

1. Mua bảo hiểm xã hội ở đâu?

Người tham gia tự nguyện có thể nộp hồ sơ cho cơ quan bảo hiểm xã hội, tổ chức dịch vụ hoặc thực hiện trực tuyến qua Cổng Dịch vụ công theo thủ tục được hỗ trợ. Bảo hiểm xã hội Việt Nam hướng dẫn việc tiếp nhận trực tiếp trên phạm vi toàn quốc và tiếp nhận trực tuyến.

2. Người lao động tự do có thể mua bảo hiểm xã hội không?

Có thể, nếu là công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi, không thuộc diện bảo hiểm xã hội bắt buộc và không thuộc nhóm đang hưởng các chế độ loại trừ theo Luật Bảo hiểm xã hội. Khi đáp ứng điều kiện, người lao động tự do có thể mua bảo hiểm xã hội tự nguyện.

3. Mua bảo hiểm xã hội tự nguyện tối thiểu bao nhiêu tiền năm 2026?

Mức thu nhập tối thiểu làm căn cứ đóng trong năm 2026 là 1.500.000 đồng mỗi tháng. Với tỷ lệ 22%, mức đóng theo công thức là 330.000 đồng mỗi tháng trước khi tính khoản ngân sách hỗ trợ.

4. Có thể mua bảo hiểm xã hội online hoàn toàn không?

Cổng Dịch vụ công Bảo hiểm xã hội Việt Nam hỗ trợ nộp hồ sơ đăng ký tự nguyện trực tuyến và thanh toán trực tuyến theo quy trình được công bố. Phạm vi thao tác cụ thể nên được kiểm tra ngay trên thủ tục tại thời điểm thực hiện vì quy trình điện tử có thể được cập nhật.

5. Có được thay đổi mức đóng sau khi đã tham gia không?

Pháp luật cho phép người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện lựa chọn mức thu nhập và phương thức đóng theo các giới hạn quy định. Khi muốn thay đổi, người tham gia nên kiểm tra thời điểm được phép điều chỉnh tương ứng với chu kỳ đóng đang áp dụng để tránh nhầm thời hạn.

6. Mua bảo hiểm xã hội bao lâu thì được hưởng lương hưu?

Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, người tham gia tự nguyện được hưởng lương hưu khi đủ tuổi nghỉ hưu theo quy định và có thời gian đóng từ đủ 15 năm trở lên. Vì vậy, chỉ đủ 15 năm đóng nhưng chưa đủ tuổi thì chưa phát sinh quyền hưởng lương hưu ngay.

7. Bảo hiểm xã hội tự nguyện có trợ cấp thai sản không?

Có. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định người có thời gian đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện hoặc kết hợp thời gian bắt buộc và tự nguyện từ đủ 06 tháng trong 12 tháng trước khi sinh con có thể hưởng trợ cấp thai sản nếu thuộc trường hợp luật quy định. Mức trợ cấp theo Luật là 2.000.000 đồng cho mỗi con được sinh ra và một số trường hợp thai chết theo quy định.

Kết luận: Để mua bảo hiểm xã hội đúng cách, người lao động nên bắt đầu bằng việc xác định hình thức tham gia, sau đó mới chọn mức thu nhập, phương thức đóng và kênh đăng ký. Với bảo hiểm xã hội tự nguyện, đừng chỉ hỏi mỗi tháng phải đóng bao nhiêu mà hãy cân nhắc khả năng duy trì trong nhiều năm và quyền lợi mong muốn khi về già.

Nếu đang cân nhắc mua bảo hiểm xã hội lần đầu, hãy kiểm tra quá trình tham gia trước đây, xác định ngân sách có thể duy trì và sử dụng cổng thông tin chính thức để thực hiện thủ tục. Theo dõi Pháp luật lao động để cập nhật thêm các quy định mới về bảo hiểm xã hội và quyền lợi người lao động.